Contact Informatie

Succesvolle gemeentelijke samenwerking

Afgelopen maanden is Organisatieregie betrokken geweest bij verschillende samenwerkingsverbanden tussen gemeenten: gemeentelijke herindeling, ambtelijke fusies, gemeenschappelijke regelingen en gemeenten die samen aan projecten werken en voor elkaar diensten uitvoeren. In dit artikel beschrijven we enkele conclusies die we hebben getrokken over succesvolle samenwerking.

Is de bedoeling van de samenwerking gedeeld?

Door samenwerking te zoeken op concrete opgaven waar draagvlak voor te vinden is, blijft de bedoeling van de samenwerking een belangrijk motief voor alle betrokkenen.

Soms lijkt gemeentelijke samenwerking meer te zijn ingegeven door bezuinigingen en de algemene opvatting dat samenwerking nodig is, dan dat er goed is gesproken over de bedoeling. Natuurlijk is het duidelijk dat er efficiencywinst geboekt kan worden, dat er kwaliteitswinst bereikt kan worden en dat een regionale aanpak voor veel onderwerpen nuttig is. Toch heeft samenwerking ook een schaduwzijde die lang niet altijd open op tafel ligt. De gemeente kan een politieke identiteit en bestuurscultuur verliezen; de gecentraliseerde dienstverlening speelt niet vanzelfsprekend in op de lokale behoefte; beleid wordt geharmoniseerd, zodat opvattingen en belangen worden geraakt; structuren, posities en machtsverhoudingen veranderen. Als de bedoeling van de samenwerking niet breed wordt gedeeld en niet wordt afgewogen tegen de mogelijke nadelen en gevoeligheden, bestaat het risico dat de weerstand ondergronds groeit met een afnemend vertrouwen in overheid en bestuur bij inwoners en medewerkers.

Uit de vele voorbeelden die we intussen hebben van gemeentelijke samenwerking, zien we dat gemeentelijke herindeling en ambtelijke fusie meestal snel leidt tot een gevoel van een verslechterde dienstverlening. Zelfs als de dienstverlening op termijn beter wordt, ontstaat het beeld dat de gemeente teveel met interne perikelen bezig is en op grotere afstand van de inwoners komt. Goede uitzonderingen vinden we daar waar mensen echt zoeken naar samenwerking, waar goed gecommuniceerd wordt over de bedoeling en focus blijft liggen op de inwoners en bedrijven.

We zien ook andere voorbeelden van samenwerking die erg positief worden beleefd. Gemeenten werken ook samen zonder dat de structuur verandert. In het sociale domein wordt de samenwerking vaak positief beoordeeld, doordat er tegelijkertijd gekozen is voor een regionale én wijkgerichte aanpak. Samenwerking bij omgevingsdiensten en bij de regionale economie is gemakkelijk te motiveren. Ook bij veiligheid is samenwerking vanzelfsprekend.

Opgavegericht werken essentieel

Gemeenten zijn traditioneel taakgericht georganiseerd, waarbij de sturing van de afdelingen politiek is verdeeld tussen de wethouders. Deze organisatievorm leidt logisch tot tokogedrag op het niveau van het middenkader. Integrale opgaven kunnen alleen worden opgepakt als er zowel op bestuurlijk als op ambtelijk niveau naar samenwerking wordt gestreefd, waarbij partners elkaar succes gunnen. Veel organisaties spreken daarom tegenwoordig over opgavegericht werken tegenover de traditionele taakgerichtheid met gescheiden verantwoordelijkheden.

Gemeenten die al langer werken met opgavegericht werken, flexibele structuren en verantwoordelijkheid laag in de organisatie, slagen beter in alle vormen van samenwerking.

Maatschappelijke opgaven zijn niet het exclusieve eigendom van de gemeente. Opgavegericht werken vooronderstelt ook samenwerking met inwoners, lokale organisaties en maatschappelijke organisaties. Opgavegericht werken is een visie op de rol, werkwijze en verantwoordelijkheid van de gemeente, die breed gedeeld moet zijn in de gemeente. De basis van de samenwerking is de gezamenlijke maatschappelijke opgave en de erkenning van elkaars rollen, belangen en verantwoordelijkheden. Belangrijk is dat de gemeente afziet van een primaire sturing door middel van contracten en budget. De verschillen tussen gemeenten zien we bijvoorbeeld in de wijze waarop de gemeente de samenwerking met zorgaanbieders vormgeeft.

Van een cultuur van accountability naar een cultuur van samenwerken

Cultuur is niet zo maakbaar. Toch zien we bij veel gemeenten hoe het verschil wordt gemaakt door een college waar bestuurders elkaar ruimte gunnen, door een directieteam dat dienend leiderschap toont en zelfs door individuen die inspirerend zijn door hun visie op de rol en werkwijze van de gemeente.

De belangrijkste succesfactor die wij zien, is de mate waarin samengewerkt wordt vanuit vertrouwen. Naarmate er strakker wordt gemonitord en gecontroleerd, verdwijnt de samenwerking. Gemeenten die erin slagen om een sfeer te creëren waarin mensen elkaar aanspreken vanuit een positieve betrokkenheid en de opgaven van de gemeente, organiseren vanzelfsprekend een goede monitoring. Het blijkt dat hiervoor ruimte nodig is voor dialoog: weten van elkaar dat je samen de goede keuzes maakt vanuit de juiste belangen en rolopvattingen.

Investeren in middenkader en project- en programmamanagers

Een belangrijke belemmering voor samenwerking ligt in de focus van het middenkader en project- en programmamanagers. Bij veel organisaties staan deze functiegroepen ook ter discussie. Afdelingen worden groter en de verantwoordingsdruk neemt toe. Vaak wordt er concurrentie ervaren tussen afdelingsmanagers en programmamanagers. Projectleiders hebben geleerd om één opdrachtgever te zoeken en te werken aan een concreet resultaat, waarbij samenwerking en meerwaarde voor stakeholders op het tweede plan komt. Wij zien dat gemeenten die investeren in het leiderschap van het middenkader, beter presteren in samenwerking. Daarbij gaat het niet alleen om training, maar vooral ook om ruimte om samen te reflecteren op de veranderende rol en verantwoordelijkheid van de gemeente.

Organisatieregie heeft brede ervaring met nieuwe samenwerkingsvormen in de publieke sector. Neem gerust contact met ons op om te verkennen wat wij voor je kunnen betekenen.